KIBERGIGIYENA – RAQAMLI MUHITDA XAVFSIZ HAYOT KAFOLATI

Bugungi kunda internet va raqamli texnologiyalar jamiyat hayotining ajralmas qismiga aylandi. Davlat xizmatlari, bank operatsiyalari, onlayn savdo, ta’lim va muloqot jarayonlari tobora ko‘proq raqamli muhitga o‘tmoqda. Bu esa insonlarga katta qulaylik yaratish bilan birga, yangi kiberxavflarning paydo bo‘lishiga ham sabab bo‘lmoqda.

So‘nggi yillarda kiberjinoyatlar, xususan internet firibgarligi, phishing hujumlari, shaxsiy ma’lumotlarni o‘g‘irlash va akkauntlarni buzish kabi holatlar ko‘payib bormoqda. Bunday tahdidlardan himoyalanish uchun har bir foydalanuvchi kibergigiyena qoidalariga amal qilishi muhimdir.

Kibergigiyena nima?

Kibergigiyena – bu internet va raqamli qurilmalardan foydalanishda xavfsizlikni ta’minlashga qaratilgan oddiy, ammo muhim qoidalar majmuasidir. Ushbu qoidalarga amal qilish foydalanuvchilarning shaxsiy ma’lumotlari va moliyaviy mablag‘larini himoya qilishga yordam beradi.

Kibergigiyenaning asosiy qoidalari

Raqamli muhitda xavfsizlikni ta’minlash uchun quyidagi tavsiyalarga amal qilish zarur:

Kuchli parollardan foydalanish. Parol kamida 12 ta belgidan iborat bo‘lib, unda katta va kichik harflar, raqamlar hamda maxsus belgilar bo‘lishi kerak.

Ikki omilli autentifikatsiyani yoqish. Bu akkauntga kirishda qo‘shimcha himoya qatlamini ta’minlaydi.

Shubhali havolalarni ochmaslik. Elektron pochta, SMS yoki ijtimoiy tarmoqlarda kelgan noma’lum havolalar firibgarlik bo‘lishi mumkin.

Shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish. Bank karta ma’lumotlari, PIN kod va SMS tasdiqlash kodlarini hech kimga bermaslik kerak.

Dasturiy ta’minotni yangilab borish. Tizim va ilovalarning yangilanishi xavfsizlik zaifliklarini bartaraf etadi.

Antivirus dasturlaridan foydalanish. Antivirus zararli dasturlarni aniqlash va bloklashga yordam beradi.

Agar kiberinsident yuz bersa nima qilish kerak?

Agar siz firibgarlik yoki shubhali holatga duch kelsangiz, quyidagi choralarni ko‘rish zarur.

Bank bilan darhol bog‘lanish. Agar bank kartangiz orqali noma’lum operatsiyalar amalga oshirilgan bo‘lsa, darhol bankka murojaat qilib kartani bloklashni so‘rang.

Parollarni zudlik bilan almashtirish. Akkaunt buzilgan bo‘lsa, barcha parollarni yangilash va ikki omilli autentifikatsiyani yoqish tavsiya etiladi.

Huquqni muhofaza qiluvchi organlarga murojaat qilish. Kiberfiribgarlik holatlari yuz berganda Ichki ishlar organlariga (IIB) murojaat qilish zarur. Murojaat qilishda firibgarlik bilan bog‘liq telefon raqamlari, xabarlar yoki tranzaksiya ma’lumotlarini taqdim etish muhim.